Адрес: 424000, Марий Эл республик, Йошкар-Ола, Первомайский урем, пӧрт 109.
Тел.: (8362) 45-88-51

Е-mail:mari-centr@mail.ru

рушла

Ий еда тудо 19 январьыште лиеш. Марий верам кучышо-влак тиде кечым «Юмым чыкыме кече» але «Вӱд модмо кече» маныт. Тиде кечын шыртше тарваныме жапше. 19 январь деч вара пӱртӱс вашталтеш, кече ырыкташ, киса эркын мураш тӱҥалеш. Тиде пагытыште кечыйолат вӱдым чотырак ырыкта. Сандене тиде жап эше мланде ылыжме пагытлан шотлалтеш. Лач ты кечын вӱд левешт кая. А тидыже кӱшыл да ӱлыл магнитный поле вашкылым кучымылан кӧра лиеш.

Тиде кечын налме вӱдым тылзе ваштареш шындет гын, тудо идалык мучко эн виян лиеш. Тыгай вӱд дене капымат мушкаш, пӧртымат эрыкташ лиеш. Тидлан юзо виян вӱдым вес вӱдыш ешараш келшен толеш.

Ты кечын южо вере Вӱд авалан кумалыт, тудлан шере колым, шем агытаным але шем лудым пуат.  

Вӱдым налме годым пелештыме мут

Таче Вӱд модмо кечет, Вӱд ава, Вӱд суксо йывыртыктен толын шого. Ший памаш дек толын шогалын, ший вӱдетым налын, ший вӱдет дене мушкылтын, таум ыштен пелештем. Ший вӱд гай вий-куатым поген шогаш, капкыл тазалыкым, кужу ӱмырым йодам. Сурт-печышкем наҥгаен, еш дене мушкылтын да йӱын, тазам, аралтышым йодам. Вольыклан йӱктем, таза, тӱле лийже. Вӱд авалан, Вӱд суксылан алал лийже. Чыла осалым ойырыза, ончыкыжым сай илышым виктарен шогыза. Мыйын пелештымем алал лийже.

Онаеҥ В.Актуганов

Шыже – марий айдемын йывыртыме жапше. Кеҥеж тургым, шыже нур паша шеҥгелан кодмеке, калыкна Юмылан таушта. Кумалаш ме отышко толына. Тыште ото нерген уэш шарныктен кодыде ок лий.
 
Ото, кӱсото – кумалме кава ден мланде коклаште Ош Кугу Юмын ош вийжым погымо вер. Тиде вий кӱшычын - ӱлыкӧ, ӱлычын - кӱшкӧ, лишычын - тораш, тора гыч лишке вузалт шога. Кумалме годым тыште Ош Кугу Юмын –шулык, серлагыш, перке – кум ужашыжат иквереш чумыргат да тӱнялан пиалым кучыктат. Ото кумалаш толшо айдемын кап-кыл вийжым, куатшым, шӱм-мокш тазалыкшым арален кодаш да ешараш, ӱмыржым шуяш, кид-йолжым лывырташ, уш-акылжым вияҥдаш, чонжым порылык шӱлыш дене лыпландараш, чон тыныслыкым шараш полша. Кӱсотым тоштыеҥ-влак тӱнян рӱдыжлан шотленыт.
 
Кугезына-влак, Юмын кумыл дене вашлийме суртым, шинчасорта семынак аралаш кӱштеныт. Тыште пушеҥге тӱзатыме лийшаш, кажне шудо пырче, кажне пеледыш саска кумалаш толшо еҥын кумылжым вӱчкен шымата. Калык тышке ару кап-кылан, ару шонымашан, ош марий вургемым чиен, пайрем кумылан погынен, шкенжым пеш тыматлын кучен, уто йӱк-йӱаным луктын огыл.
 
Кызытсе саманыште ме отым арун кучымо нерген мондышаш огынал. Уто вондерым, черле але йӧралтше пушеҥгым, кошкышо пундыш тӱҥым, кертме семын, ик верыш чумырен йӱлалтыман. Тиде сомылым кумалтыш деч арня ончыч ышташ лиеш. Шошым, шыжым рвезе пушеҥгым конден шындашат уто огыл. Отышто сиреньым кушташ огеш лий. Пызлым, шолым, кугурӱдывондым эреак иземден толман. Тачысе тӱняште шочмо калыкна йылме шот денат, йӱла шот денат варналтын ила. Сандене ме лишыл жапыште кугорно, эҥер, ер воктен улшо ото-влак пелен, кок кугыжаныш йылме дене возыман оҥам келыштарышаш улына. Тушто тек возымо лийже: отын лӱмжӧ, закон почеш аралалтмыж нерген пунчал да шнуй верыш айда лийже пураш, кайыквусым, ир янлыкым поктылаш, пушеҥгым, кушкылым логалаш огеш лий манын, шижтарыме ой лийшаш. Кӧ тиде кӱштымым палыме ӱмбачак пудырта гын, тудо Юмо ончылно мутым куча.
 
Марий Элыштына ото, курык, памаш, шӱгар шнуй верлан шотлалтеш. Нуно историй шарналтыш (памятник) семын закон почеш аралалтыт. Кызыт чыла гаяк ото закон почеш аралалтшаш. Могай сын дене шогат, тушто могай кушкыл, пушеҥге, отын могай кумдыкышто верланымыж нерген кагазеш возалтын. Кажне шнуй верын шке паспортшо уло.
 
Кӱсото – каныме вер огыл, амал деч посна тушко коштман огыл. Йот еҥланат тышке онаеҥын поро ойжо деч посна пураш ом шӱдӧ. Пешак кӱлеш гын, отышко, онаеҥ дене пырля толын, надырым пыштен кодаш лиеш.
 
Шыже кумалтышым посна ял шот дене эртарат. Шукыж годым кумалыт Кугурак шнуйлан, Пиямбаржылан, Кӱшыл юмылан. Ял кӧргыштӧ рушла Але вес вера улмо годым Мер юмылан кумалыт. Тудым посна кундемыште икмыняр ял денат эртараш лиеш. Кумалыт Тӱня юмылан, Пӱрышылан, Мер юмылан, Кугу серлагышлан, Шочынавалан. Мутат уке, Кугурак деч посна ок эртаралт.
 
Шыже пагытыштак Тиште кумалтыш эрта. Тыгай годым визыт деч шагал огыл ял лекшаш. Тыште Ош Тӱҥ Юмо, Тӱня юмо, тудын Сандалык ешыже, Пӱрышӧ-влак, Мер юмо, Кугу серлагыш, Шочынава, Мландеава, Кугу перкеава да Кугурак шарналтыт. Марий Элысе да тудын дене кылдалтше пошкудо Яраҥ, Пижан марий-влак кажне ийын гаяк Тӱня кумалтышым эртарат. Южо ийын тыгайже иктаж кумытат погына. Тунам, нунын коклаште иктыжым ойырен, Тӱня Кугу кумалтыш манын увертарена.
Марий тувыра рӱдерын методистше Галина Ласточкина ямдылен

Пайремын шарлыме кумдыкшо. Чыла вере илыше марий-влак пайремлат. Утларак кумдан да келгын ты пайрем нерген умылымашым Марий Элын йӱдвел-эрвел кундемласе да эрвел марий-влак арален коденыт.

Эртарыме жап. Кугечепайрем христиан-влакын Кугечышт (Пасха) ден вич кече ончыч палемдалтеш. Кугече арня кушкыжмын тӱҥалеш да рушарня марте шуйна. Тынеш пурышо марий-влак руш семынак Кугечым рушарнян, кече ден йӱдын иктӧр лиймекыже, тичмаш тылзе годым пайремлат. Эрвелмарий-влак южо вере ты пайремым утларак эр пайремлат, но 22 март деч ончыч огыл.

Пайремын кӱлешлыкше. Кугече шошо пагытысе эн кугу пайремлан шотлалтеш. Акрет годым кугезына-влак ты пайрем вашеш, йырваш ылыжше пӱртӱсым чапландарен, еш да тукым, кундемысе мер (общинын) кумалтыш-влакым эртареныт. Пайрем кышкарыште кумда вер мланде пашам тӧрлымылан ойыралтын.

Кугече кон* пайрем (тоштыеҥым уштымаш) радамышке пура. Садлан тоштыеҥым шарнен уштымылан (нуным вашлийын-ужатымыланат, пукшен-йӱктымылан) кугу тӱткылык ойыралтеш. Пайрем йогынышто чимарий да христиан йӱла радам ушналт лугалтын. Таче марий-влак кугезе-влакын йӱлаштым арален, чий веран кӱштымыжымат, тунамак христиан йӱламат шуктат. Акрет годым коча-кована-влак ю куатлан ӱшанен, чон арулыкым кычал, аралтышым йодын, сулыкым касараш сӧрвален, йӱла радамым эртареныт, модыныт, куштеныт, муреныт. Тыге нуно пӱртусын порылыкшым шке декышт ӱжыныт. Сандалыкыште улшо волгыдо куатым шке озанлык сомылыштым тӧрлаш, еш пиалым арален илаш сугыньленыт.

Пайрем йӱла радам. Кугече йӱлам шуктен илымаш Кичке кечынак (шертне рушарнян) тӱҥалын. Пайрем ошшыгечын осал шӱлышым поктеныт, рвезе-влак, пызле але шертне укшым тодылын, озан­лык еда печым перкален коштыныт. Кугече годым еш але тукым кумалтыш озанлык пашам вораҥдарен колташ, еш аралтышым йодмо шонымаш дене эртаралтын. Кугече деч ончычсо арня мучко, кажне кечын могай-гынат йӱла шукталтын.

Кушкыжмын (пел кон кечын) осал шӱлыш, осал ю пурымо деч аралаптыныт: омсам, капкам петыреныт, пызле укшым омса ӱмбаке пижыктеныт. Ял калык тыгак мончаште мушкылтын, тыгодым колышо родо-тукымжым пырля мияш ӱжын. Эрвел марий-влак ты кечын имне вуй дене тауштен кумалыныт.

А вӱргече — тоштымарий кон кече улмаш да ойӧрӧм шуктымо дене ойыртемалтын, Кечывал марте коҥгаш тулым пышташ, пошкудо деке пураш да т.м ок лий улмаш. Колыштдымо еҥын сурткайыкше пытен кертын але кеҥеж кечын осал тӱтан, шолем шурно поянлыкшым тӱкен .

Изарня — сорта кече маналтын. Ты кечын еш дене чумырген марий-влак шке колышо родо-тукымыштым уштен кычкыреныт, нунын лӱмеш ямдылыме сий ден сийленыт. Кастене нуным ужатен колтеныт.

Тынеш пурышо марий-влак шке тукымыштым Радинча* кечын шарненыт.

Кугарнян (кугу кон кече) пайрем умбакыже шуйнен. Самырык- влак уремыште тӱрлӧ модыш дене модыныт, пайрем лӱмеш сакыме лӱҥталтыш дене лӱҥталтеныт.

Шуматкечын — кугу кон кечын— кугу сомылым тӧрлен огытыл, кумалме сийым ямдыленыт, муным чиялтеныт. А руш вераш куснышо марий-влак ты кечын Христосын ылыжмыж лӱмеш эртарыме черке кумалтышышке коштыныт.

Рушарнян — Кугече кечын— эр кечын модын лекмыжым ужаш вашкеныт, тудым ончен куаненыт, мончаште мушкылтыныт, юмылан пелештеныт, кочкышым коҥга але возак* тулыш пыштен, надырым пуэныт.

Шочмын Кугече пайрем Ташлама йӱмаш дене мучашлалтын. Южо кундемысе марий-влак Кугече кече деч вара эше ик арня пайрем куаным кученыт да ты жапым Изи Кугече маныныт.

 

• К о н —ломыж вӱд; вургемым, кӱварым, т.м. мушмо годым кумыяталтын Кон пай­рем — арулыкым ыштыме пайрем, тоштыеҥ-влак ты кечын мончаш пураш толыт.

"Радинча Кугече деч вара, арня эртымеке. кушкыжмын голеш Тунам калык шӱгарлашке тоштыеҥым yшташ лектеш.

“Возак-коҥгасе под йымал вер.

 

Налме вер: Калинина О.А. Марийские праздники: справочник/ Марий пайрем-влак: полшык.—Йошкар-Ола: Министерство культуры, печати и по делам национальностей РМЭ, Республиканский центр марийской культуры, 2006.—52с.

Ӱярням чыла марий-влак пайремлат. Тиде - телым ужатыме да шошым вашлийме пайрем.

Ӱярня Шорыкйол пайрем деч вара, шым арня эртымеке толеш. Пайрем шочмын пура да ик арня шуйна.

Ӱрня годым чыланат моторын чияш тыршеныт: ӱдыр-влак йытыран йолым пидыныт, ужгам чиеныт, мотор пеледышат шовычым пидыныт.

Ӱярнян икымше кечыже кумалмаш гыч тÿҥалеш. Эрден эрак коҥгаш олтат, мелнам кÿэштыт, ушкал ÿй дене ÿйлат, ÿмбала-ÿмбала оптен шындат. Мелна кышыл воктене атеш шокшо шöрым шындат, тушко ушкал ÿйым пыштат, пурам ямдылат. Пайрем ӱстел шуко тӱрлӧ кочкышлан поян лийын. Ӱстел ӱмбаке погымо сий толшаш идалыкыштат тыгаяк поян лектышым сӧрен.

Пайремын кокымшо кечыже курык гыч мунчалтымаш гыч тÿҥалеш. Кугезына-влак тыге чер деч аралалтыныт, у куатым чонышкышт налыныт. Ӱдырамаш-влак курык гыч мунчалтен волымышт годым лумышко кыне кычкым, шурным йоктареныт. Тыге нуно сай шурно лектышым налаш шонымо кумылыштым ончыктеныт. Кӱшкӧ кыне кушшо манын, курык гыч эн торашке мунчалтен волыман улмаш.

Йолкурык ышташ лӱмынак чодыра гыч ломашым конденыт, сайын локшинчын, кок могырын радам дене кӱшыч ӱлыкӧ оптеныт, чыла йӧнештарымек, вӱдым шавен ияҥденыт.

Кумшо кечын имне дене кудалыштмаш эрта. Кӧн имньыже лийын, терым сӧрастарен, пӱгыш оҥгырым сакалтен ял йыр кудалыштыныт. Терыштыже рвезе-ӱдыр-влак, шӱвырзӧ, гармонист шинченыт. Оҥгыр йÿк осал осал шӱлышым поктен колтымо семын умылтаралтын. Вара имне дене таҥасеныт. Сеҥышылан шöрмычым але коваште гыч пунымо солам пöлекленыт.

Вара кок-кум кече мÿндырнö илыше родо-шочшо деке унала коштыныт, каныш жапым клубышто концертым але спектакльым ончен эртареныт.

Шымше кечын пайремым ужатеныт. Мончаште мушкылтын да ырен, могырыштым кандареныт. Пайрем эртарыме верым сылнештареныт, сийым— пурам, мелнам, перемечым, ÿячам— погеныт. Толшо-влакым  ÿдыр-влак, мурен-мурен, пура дене сийленыт.

Ӱярня арнян пытартыш кечынже Ӱярня ден чеверласыме йӱла эртаралтын. Тиде кечын пайрем годым погынышо шӱкым поген, варашке уржа кылтам келештарен йӱлалтеныт да "Ӱярня каен!" манын кычкыреныт. Самырык ӱдыр ден рвезе-влак тул ӱмбач тӧрштылыныт.Тулото деч вара кодшо ломыжшым нурышко наҥгаен шавеныт.

 

Марий Эл Республикын

«Марий тиште кече» Кугыжаныш пайремже

10 декабрь

Марий Эл Республикын Президентше 1998 ий 18 ноябрьыште тидын нерген Указым луктын.

1775 ий 10 декабрьыште Санкт-Петербург оласе книга кевытлаш икымше марий грамматика ужалымашке лектын. Тудо «Сочинения, принадлежащие к грамматике черемисского языка»маналтын. Грамматикын авторжылан Озанысе архиепископ Вениамин Пуцек-Григоровичым шотлат.

Тиде грамматикыш марий диалектла гыч налме тӱжем наре мутым пуртымо. 

В.Пуцек-Григоровичын грамматикыже марла возымашым вияндымаште кугу шукалтышым ыштен. XVIII да XIX курымлаште марий орфографий шочмо годым лачак тиде грамматикылан энертыме.

XIX курымышто – XX курым туналтыште Российыште религий дене кылдалтше марла «Катехизис», «Евангелий», тыгак И.Кедров ден Г.Яковлевын марла букварьышт, Ф.Васильевын «Черемисский грамматикыже» да моло книга-влакат лектыныт.

Марий возымаш виянын толмаште 4 йыжыным ойырен палемдаш лиеш.

Икымше йыжын: XVIII курымын кокымшо пелыже – XIX курымын кыдалже.Кагазыш икымше марла текст-влак сералтыныт, кидвозыш (рукописный) мутер-влак, икымше грамматика, икымше марла книга (1804) лектыныт, икымше алфавит (1832) ышталтын.

Кокымшо йыжын: XIX курымын 70-ше ийлаже – 1917 ий. Кызыт кучылтмо алфавит ден орфографий лектыныт. 1870 ийыште алфавитыш кызытсе марий буква-влак пурталтыныт. Нуным Г.Я.Яковлев шонен луктын.

Марла возымашын ончыко тошкалмаштыже пеш кулешан да кугу пашам «Марла календарь» ыштен. 1907-1913 ийлаште 7 номер ош туням ужын.

Тиде пагытыште сылнымутан марий литература шочеш. Тудлан туналтышым С.Чавайнын «Ото»почеламутшо ыштен (1905).

«Война увер»луман икымше марла газет савыкталтын. Тудо 1915-1917 ийлаште лектын шоген.

Кумшо йыжын: 1918-1937 ийла.Марла возымашын виянмаштыже эн лектышан пагыт. Ты жапыште шуко марла книга, газет савыкталтыт. 1937 ийыште республикыште марий йылме дене икымше шанче конференций эртен. Тушто марий алфавит да орфографий нерген йодышым канашеныт.

Нылымше йыжын: кызытсе пагыт.Тудо 1938 ийысе йылме реформо гыч туналын манаш лиеш. Тиде жап марла возымашын виянме корныштыжо тура савыртышым ыштен. Марла возымаш рушла возымаш негызеш виянаш туналын.

Мо тугай «тиште»?

«Тиште»- акрет годсо финн-угор мут. Пеш ожныжо тудо «шудыр» манмым ончыктен. Южо финн-угор йылмыште кызытат тидымак ончыкта.

Марий йылмыште «тиште» мут «пале», «тамга» манмым ончыктен. Иктаж-могай умылымашым ойлышо кеч-могай палымат тыге маныныт. Марий-влак тудым ваш-ваш куэ кумыжеш возен колтылыныт.

Марий Эл 100 ий

logo 100

Погынлан 100 ий

logo 100

Аудиовозыш

Аудиовозыш

Видеовозыш

Видеовозыш

Кылвер

Е-mail:mari-centr@mail.ru

рушла
Яндекс.Метрика
© 2017 "Марий тӱвыра рӱдер" кугыжаныш бюджет тӱвыра тӧнеж. Чыла правам аралыме.